حجامت زیر ذره‌بین علم؛ مرز میان باور عمومی و شواهد پزشکی کجاست؟

در برنامه «باور یا واقعیت» که در تلویزیون اینترنتی دانشگاه علوم پزشکی تهران، دکتر علیرضا عباسیان، عضو هیئت علمی دانشکده طب ایرانی این دانشگاه، موضوع حجامت را از سه منظر روایی، طب ایرانی و مطالعات نوین بررسی کرد و به این پرسش پاسخ داد که آیا حجامت درمان همه بیماری‌هاست یا خیر.

واکاوی روایی حجامت؛ تعمیم یا تأکید؟
دکتر عباسیان با اشاره به اینکه درباره حجامت می‌توان از سه دیدگاه سخن گفت، اظهار کرد: یک دیدگاه، نگاه روایی است؛ دیدگاه دوم، رویکرد طب ایرانی و دیدگاه سوم، مطالعات مبتنی بر پزشکی نوین. وی با اشاره به روایتی منسوب به پیامبر اسلام(ص) درباره جایگاه حجامت، توضیح داد که برداشت مطلق از این روایت و تعمیم آن به درمان همه بیماری‌ها، بدون توجه به نکات سندی و زمینه‌ای، می‌تواند محل اشکال باشد.
وی افزود: در حوزه احادیث پزشکی، بحث‌هایی درباره اعتبار سند وجود دارد و برخی از این روایات از نظر سندی ضعیف شمرده شده‌اند. علاوه بر این، گاهی توصیه‌های مطرح‌شده در پاسخ به شرایط خاص یک فرد یا یک منطقه جغرافیایی بوده و قابل تعمیم به همه افراد و همه زمان‌ها نیست. به گفته وی، همان‌طور که گزاره «بهداشت کلید تندرستی است» به معنای پیشگیری مطلق از تمام بیماری‌ها نیست، درباره حجامت نیز نباید به برداشت‌های کلی و مطلق رسید.

جایگاه حجامت در طب ایرانی و مطالعات نوین
عضو هیئت علمی دانشکده طب ایرانی دانشگاه علوم پزشکی تهران با بیان اینکه در طب ایرانی برای برخی بیماری‌ها از روش‌های خون‌گیری مانند فصد یا حجامت استفاده می‌شود، گفت: این روش‌ها عمدتاً در افرادی با مزاج گرم و تر یا به اصطلاح «پرخون» کاربرد دارد. وی یادآور شد که در پزشکی نوین نیز در برخی بیماری‌ها مانند پلی‌سیتمی، خون‌گیری به عنوان روش درمانی مورد استفاده قرار گرفته است.
به گفته دکتر عباسیان، مطالعات مربوط به حجامت محدود به ایران یا کشورهای عربی نیست و در کشورهایی مانند چین و هند نیز با عنوان Wet Cupping (مدل حیوانی حجامت) مورد بررسی قرار گرفته است. وی تصریح کرد: مقالات متعددی در بانک‌های اطلاعاتی معتبر و ژورنال‌های علمی منتشر شده و حتی در برخی حوزه‌ها مرورهای نظام‌مند انجام شده است. به عنوان نمونه، در زمینه کمردرد شواهدی از تأثیر مثبت حجامت گزارش شده است. در مورد فشار خون نیز برخی مطالعات کاهش فشار را نشان داده‌اند، هرچند هنوز شواهد به اندازه‌ای نیست که بتوان به‌طور قطعی درباره آن اظهار نظر کرد. همچنین در زمینه‌هایی مانند سندرم تخمدان پلی‌کیستیک، فیبروماتوز و برخی بیماری‌های دیگر کارآزمایی‌های بالینی متعددی در حال انجام یا منتشر شده است.
وی درباره سازوکارهای احتمالی اثرگذاری حجامت توضیح داد: برخی مطالعات به آزادسازی فاکتورهای ضد درد، بهبود خون‌رسانی موضعی و تغییر در پاسخ‌های التهابی به عنوان مکانیسم‌های احتمالی اشاره کرده‌اند.

تأکید بر کاربرد محدود و پرهیز از افراط 
دکتر عباسیان در جمع‌بندی این گفت‌وگو تأکید کرد: حجامت همانند سایر روش‌های درمانی، در برخی موارد می‌تواند مؤثر یا تسکین‌دهنده باشد، در برخی موارد بی‌اثر و در برخی شرایط حتی مضر. وی هشدار داد که در افرادی با عفونت‌های پوستی، انجام حجامت ممکن است موجب تشدید بیماری شود. همچنین در بیماران مبتلا به دیابت با قند خون بالا، به دلیل احتمال بروز یا تشدید زخم‌های دیابتی، انجام این روش با احتیاط جدی همراه است.
به گفته وی، هرچند خراش‌های حجامت سطحی است و تنها لایه‌های ابتدایی پوست را درگیر می‌کند، اما در افرادی که داروهای ضدانعقاد مصرف می‌کنند یا دچار اختلالات انعقادی هستند، ممکن است خونریزی طولانی‌تر شده و عوارض ایجاد کند. وی در پایان خاطرنشان کرد: نگاه علمی به حجامت مستلزم پرهیز از افراط و تفریط است و تصمیم‌گیری درباره انجام آن باید با توجه به شرایط بالینی هر فرد و با نظر پزشک صورت گیرد.